Mẫu tranh đồng phổ biến và ý nghĩa của chúng

Đi xem tranh đồng thì gặp đi gặp lại chừng mươi mẫu quen thuộc. Chúng phổ biến tới mức nhiều người mua mà không biết bức tranh mình treo đang kể chuyện gì.

Bài này đi qua các mẫu hay gặp nhất: nội dung bức tranh, gốc tích của chủ đề, và chỗ nào thì ý nghĩa được thị trường thêm vào sau.

Mã đáo thành công

Mẫu bán chạy nhất, gần như không cửa hàng nào không có. Tranh vẽ đàn ngựa phi, thường tám con.

Chữ nghĩa: "mã đáo thành công" nghĩa gốc là ngựa vừa tới nơi thì việc đã thành — chỉ sự thành công nhanh chóng. Thành ngữ này có gốc Hán và gắn với hình ảnh người đi xa trở về với kết quả tốt.

Về số ngựa: thị trường Việt Nam chuộng tám con, gắn với quan niệm về con số này. Một số nơi làm sáu hoặc chín con. Đây là quy ước thương mại hơn là quy định cổ — tranh ngựa trong hội hoạ truyền thống không cố định số lượng.

Nhìn tranh: tranh đồng chất lượng khá thì các con ngựa có tư thế khác nhau, cơ bắp và bờm có độ nổi rõ, và hậu cảnh không bị dập bẹt. Tranh đúc ẩu thì ngựa na ná nhau và chi tiết bị nhoè.

Vinh quy bái tổ

Cảnh người đỗ đạt về làng: ông nghè cưỡi ngựa, có lọng che, dân làng đón, và cảnh làng quê phía sau.

Gốc: đây là hình ảnh có thật trong lịch sử khoa cử Việt Nam — người thi đỗ được vinh danh và trở về quê bái tổ tiên. Chủ đề này có trong tranh dân gian Đông Hồ và được đưa sang tranh đồng sau này.

Ý nghĩa gắn với học hành, thành đạt, và lòng nhớ ơn gốc gác. Đây là mẫu hay được tặng cho nhà có con cái đi học, hoặc treo ở phòng khách nhà có truyền thống học hành.

Nhìn tranh: mẫu này nhiều chi tiết người và cảnh nên là phép thử tốt cho tay nghề. Xem mặt người có rõ nét không, cây cối và mái đình có lớp lang không. Đây là mẫu mà hàng đúc ẩu lộ ra rõ nhất.

Cửu ngư quần hội

Chín con cá bơi giữa hoa sen, thường là cá chép.

Chữ nghĩa: trong tiếng Hán, chữ "ngư" (cá) đồng âm với chữ "dư" (dư dả) — đây là gốc của liên hệ giữa cá với sự sung túc. Cần nói rõ: liên hệ này gắn với cách đọc tiếng Hán, không phải với bản thân con cá, và trong tiếng Việt thì "cá" không đọc giống "dư".

Cá chép còn gắn với tích cá chép vượt vũ môn hoá rồng — chỉ sự kiên trì vượt khó mà thành. Tích này có trong văn hoá Á Đông và cũng quen thuộc ở Việt Nam qua chuyện ông Táo.

Nhìn tranh: vảy cá và cánh sen là hai chỗ dễ thấy tay nghề. Vảy phải có lớp, sen phải có gân lá.

Tùng hạc diên niên

Cây tùng và chim hạc, đôi khi thêm mặt trời hoặc núi.

Ý nghĩa: tùng là cây sống lâu và chịu được khắc nghiệt, hạc trong văn hoá Á Đông là biểu tượng của tuổi thọ. Ghép lại chỉ sự trường thọ. Đây là mẫu hay tặng mừng thọ và treo ở nhà người lớn tuổi.

Mẫu này thuộc nhóm ý nghĩa ổn định và ít bị thị trường thêm thắt, có lẽ vì nó không hứa hẹn gì về tiền bạc.

Phúc Lộc Thọ

Ba ông già tượng trưng cho ba điều: phúc (con cháu, điều lành), lộc (công danh, của cải), thọ (sống lâu).

Lưu ý quan trọng: đây là hình tượng thuộc nhóm có tính thờ phụng với nhiều gia đình. Ai mua để treo thì bình thường, nhưng tặng thì nên cân nhắc — người nhận có thể coi đó là tượng cần thờ chứ không phải tranh trang trí, và như vậy việc quyết thay họ là không phải phép.

Đồng quê, làng quê Việt

Cảnh làng: cây đa, bến nước, mái đình, đàn trâu, ruộng lúa. Không có ý nghĩa cát tường cụ thể nào — đây là tranh phong cảnh thuần tuý.

Chính vì vậy mà nó là mẫu an toàn nhất để làm quà: không đụng tới tín ngưỡng, không hứa hẹn gì, và hợp với hầu như mọi không gian. Nhiều người chọn mẫu này khi không biết rõ người nhận.

Bản đồ Việt Nam và tranh chữ

Hai nhóm ra đời muộn hơn và mang tính hiện đại:

Bản đồ Việt Nam bằng đồng hay được dùng trong văn phòng công ty và làm quà đối tác. Không mang ý nghĩa truyền thống nào, giá trị nằm ở tay nghề và ở tính biểu trưng.

Tranh chữ — chữ Phúc, Lộc, Thọ, Tâm, Nhẫn, Đức. Đây là thư pháp chuyển sang đồng. Nếu mua thì nên hỏi chữ đó viết theo lối nào và ai viết mẫu — chữ đẹp và chữ xấu cách nhau rất xa, mà người không quen thư pháp thì khó phân biệt.

Chỗ ý nghĩa được thêm vào

Ba điều nên biết để đọc lời quảng cáo cho tỉnh:

Ý nghĩa gốc thường đơn giản hơn lời bán hàng. Tùng hạc là trường thọ, cá là dư dả, ngựa là thành công nhanh. Những diễn giải dài về việc treo bức nào thì được cái gì cụ thể phần lớn là do thị trường thêm vào.

Quy ước về số lượng và hướng đặt không thống nhất. Số ngựa, số cá, hướng đầu ngựa quay vào hay ra — mỗi nơi nói một kiểu. Đây là quy ước, không phải luật.

Không có bức tranh nào mang lại kết quả cụ thể. Ai bán kèm lời hứa về tài lộc thì đang bán một kỳ vọng. Giá trị thật của một bức tranh đồng nằm ở tay nghề, chất liệu, và việc bạn có thích nhìn nó mỗi ngày hay không.

Chọn mẫu theo chỗ treo

Phòng khách nhận được hầu hết các mẫu. Kích thước nên tương xứng với mảng tường và với món đồ phía dưới.

Phòng làm việc, văn phòng hợp với mã đáo, bản đồ, tranh chữ.

Nhà người lớn tuổi thì tùng hạc và đồng quê.

Phòng ngủ thì cân nhắc: tranh đồng nặng và treo phía trên đầu giường là chuyện nên tránh vì lý do an toàn. Nếu treo thì treo tường bên, và phải bắt chắc.

Tranh đồng khá nặng — chuyện bắt vào tường thế nào, dùng nở gì, có cần hai điểm treo không là phần kỹ thuật quan trọng hơn cả việc chọn mẫu.

Tóm lại

Mã đáo là thành công nhanh, cửu ngư gắn với chữ đồng âm trong tiếng Hán, tùng hạc là trường thọ, vinh quy bái tổ có gốc trong khoa cử Việt. Đồng quê là mẫu an toàn nhất để tặng vì không đụng tín ngưỡng và không hứa hẹn gì. Phúc Lộc Thọ thì nên cân nhắc khi tặng vì nhiều nhà coi là tượng thờ. Và ý nghĩa gốc luôn đơn giản hơn lời quảng cáo.