Tranh đồng theo thời gian: lớp màu đẹp và chỗ hỏng thật
Đồng không đứng yên. Để lâu là bề mặt đổi màu — và đây là chỗ nhiều người hoang mang: lớp màu đó là nét đẹp của thời gian, hay là tranh đang hỏng? Câu trả lời là cả hai đều có thật, và chúng nhìn khác nhau.
Vì sao đồng đổi màu
Đồng phản ứng với oxy, hơi ẩm, và các chất trong không khí. Phản ứng đó tạo ra một lớp mỏng trên bề mặt, và lớp đó đổi màu dần theo thời gian: từ ánh vàng sáng sang nâu sẫm, rồi ở điều kiện ẩm lâu thì ngả sang các sắc xanh lục.
Điều quan trọng nhất cần biết: lớp ổn định này che chở phần kim loại bên dưới. Nó là hàng rào, không phải vết thương. Đây là lý do nhiều tác phẩm đồng cổ vẫn còn nguyên sau rất lâu.
Tốc độ đổi màu phụ thuộc môi trường: nhà ẩm, nhà gần biển, nhà gần bếp, nhà nhiều người sờ tay vào thì nhanh hơn hẳn nhà khô ráo và ít chạm.
Lớp đẹp và lớp hỏng: phân biệt thế nào
Đây là phần đáng giá nhất của bài. Nhìn ba thứ: độ bám, độ đều, và bề mặt bên dưới.
Lớp ổn định — bám chắc, mịn, phủ tương đối đều theo hình khối; sờ khô; không rơi bột ra tay. Màu chuyển dần chứ không lốm đốm. Dưới lớp đó, kim loại còn nguyên.
Dấu hiệu đang ăn mòn thật — xuất hiện những đốm bột xanh nhạt tơi xốp, thường nằm ở hốc, ở khe, ở chỗ đọng ẩm. Gạt nhẹ thì bột rơi ra và để lại vết rỗ trên kim loại. Đốm kiểu này hay quay lại sau khi lau, và lan rộng dần.
Điểm phân biệt gọn nhất: lớp đẹp thì liền và cứng; chỗ hỏng thì tơi, rời ra, và bên dưới bị rỗ.
Thấy dạng thứ hai thì hai việc nên làm ngay: đưa tranh ra khỏi chỗ ẩm, và hỏi người làm nghề phục chế hoặc chính nơi bán. Đừng tự dùng hoá chất mạnh — với món có giá trị, xử sai một lần là không lấy lại được.
Mấy tác nhân đẩy nhanh hư hỏng
Ẩm đọng. Tác nhân số một. Tranh treo trên tường ẩm, tường có vết thấm, hoặc phòng thiếu thông gió là nơi hư hỏng bắt đầu.
Hơi muối. Nhà gần biển thì mọi thứ nhanh hơn nhiều lần, và muối tích tụ ở chỗ khuất mưa.
Mồ hôi tay. Chỗ người ta hay sờ sẽ xỉn khác chỗ còn lại — đó là dấu vân tay in bằng hoá học. Với tranh treo cao thì không thành vấn đề; với tượng và phù điêu đặt tầm tay thì có.
Hoá chất trong nhà. Nước lau sàn, nước tẩy, chất tẩy bồn cầu bay hơi — mấy thứ này đều không tốt cho đồng. Đừng treo tranh đồng ngay cạnh chỗ để hoá chất.
Khói bếp và khói hương. Bám thành lớp dính, giữ ẩm và giữ bụi, và lâu ngày rất khó gỡ.
Gỗ tươi và một số loại keo trong khung mới đóng có thể nhả hơi gây xỉn màu. Với tranh có giá trị, hỏi người đóng khung về vật liệu.
Giữ gìn hằng ngày: ít mà đều
Phủi bụi bằng cọ mềm hoặc khăn khô mềm, đều đặn. Bụi không chỉ xấu — nó giữ ẩm ngay trên bề mặt.
Lau ẩm thì lau khô ngay. Để đọng nước là tạo ra đúng cái điều kiện gây hỏng.
Đeo găng cotton khi cầm mặt đồng của món có giá trị, hoặc ít nhất cầm vào khung và cạnh.
Chừa khe hở giữa tranh và tường để không khí đi — miếng đệm mỏng sau bốn góc là đủ, và nó cũng giúp tranh không in vết lên tường.
Không treo trên tường có vết thấm, không treo đối diện cửa sổ hắt mưa, không treo ngay trên bếp.
Tranh ở nơi khó: bếp, gần biển, ngoài trời
Ba môi trường làm tranh đồng xuống nhanh hơn hẳn, và mỗi chỗ có cách xử riêng.
Gần bếp. Hơi dầu bám thành lớp dính rồi bắt bụi, lâu ngày thành mảng rất khó gỡ. Nếu buộc phải treo ở khu bếp thì treo xa bếp nấu, bật hút mùi khi nấu, và lau đều hơn — lau sớm khi lớp dầu còn mỏng dễ hơn nhiều so với để dày rồi mới xử.
Nhà gần biển. Hơi muối theo gió vào và tích tụ, kể cả ở chỗ khuất. Đặc điểm khó chịu là muối đọng nhiều nhất ở nơi không bị mưa rửa — nên chỗ có mái che lại hay hỏng trước. Ở đây nên treo trong nhà, đóng kín khi có gió biển mạnh, và lau khô định kỳ.
Ngoài trời. Mưa nắng luân phiên cộng bụi là môi trường khắc nghiệt nhất. Nếu tranh hoặc phù điêu đặt ngoài trời thì phải chấp nhận lớp màu phát triển nhanh và không đều, và hỏi nơi làm về lớp phủ bảo vệ phù hợp ngay từ khi đặt hàng chứ không phải sau.
Điểm chung cho cả ba: nước đọng là kẻ thù. Chỗ nào nước không thoát được — hốc, khe, mặt sau khung — là chỗ hỏng bắt đầu.
Khung, đệm lưng và mặt sau
Phần ít ai nhìn tới mà lại quyết định tuổi thọ của tranh.
Mặt sau cần thở. Tranh bịt kín hoàn toàn mà bên trong còn ẩm thì ẩm nằm lại đó. Với tranh khổ lớn treo tường ngoài hoặc tường hướng có mưa hắt, đây là chỗ đáng hỏi người đóng khung.
Vật liệu đệm lưng. Bìa cứng thường và gỗ dán rẻ hút ẩm và có thể nhả hơi. Với tranh có giá trị thì hỏi vật liệu, đừng để mặc cho xưởng chọn cho nhanh.
Đinh và vít bằng kim loại khác tiếp xúc trực tiếp với mặt đồng ở nơi ẩm là chỗ ăn mòn cục bộ — hai kim loại khác nhau chạm nhau trong môi trường ẩm thì ăn nhau nhanh hơn từng loại riêng lẻ. Chỗ tiếp xúc nên có lớp cách.
Kính hay không kính. Có kính thì đỡ bụi và đỡ tay chạm, nhưng nếu bên trong đọng ẩm thì kính giữ ẩm lại. Chọn theo môi trường nhà mình, không chọn theo mặc định.
Đánh bóng: khi nào nên, khi nào đừng
Câu hỏi này không có một đáp án cho mọi món, nhưng có một nguyên tắc rõ: đánh bóng là lấy đi một lớp — lớp màu, và cùng với nó là một phần bề mặt.
Không đánh với món mà lớp màu là chủ ý của người làm, hoặc món cũ có giá trị. Đánh bóng những món đó thường làm giảm giá trị chứ không tăng.
Cân nhắc đánh nhẹ với món mới, mạ bóng, và bạn muốn giữ vẻ sáng ban đầu — nhưng hỏi người bán loại nào dùng được cho lớp hoàn thiện của đúng món đó.
Ba thứ không nên dùng vì chúng mài bề mặt: kem đánh răng, bột baking soda, và giấy nhám dù mịn tới đâu. Chúng cho vẻ sáng ngay lập tức bằng cách bào đi một lớp mỏng, và vết xước li ti sẽ lộ ra dưới đèn.
Với món mạ thì càng phải nhẹ tay: lớp mạ rất mỏng, chà mạnh là bong từng điểm rồi lan, và mạ đã bong thì không tự liền lại.
Treo và vận chuyển
Hai chỗ hư hỏng cơ học hay gặp:
Móc treo không đủ chịu lực. Tranh đồng nặng hơn vẻ ngoài nhiều. Phải bắt vào kết cấu chắc — tường gạch, tường bê tông, hoặc có nở chuyên dụng cho tấm nhẹ. Tranh lớn rơi là chuyện gây thương tích, không chỉ hỏng tranh, nên đừng tiếc tiền bộ treo.
Dựng tạm xuống sàn. Mặt đồng chạm nền là xước. Khi hạ xuống để lau hay để chuyển, lót vải hoặc bìa mềm trước.
Khi chuyển nhà: bọc mặt đồng bằng vải mềm rồi mới quấn lớp ngoài, và đừng dán băng keo trực tiếp lên mặt đồng — keo để lại vết và gỡ ra có khi kéo theo lớp hoàn thiện.
Tóm lại
Đồng đổi màu là chuyện bình thường, và lớp ổn định còn che chở kim loại bên dưới. Phân biệt bằng ba thứ: lớp đẹp thì bám chắc, mịn, đều; chỗ hỏng thì có đốm bột xanh tơi xốp ở hốc và khe, gạt ra thì để lại vết rỗ và hay quay lại sau khi lau.
Ẩm đọng là tác nhân số một, kế đó là hơi muối, mồ hôi tay, hoá chất trong nhà và khói. Giữ thì phủi bụi đều, lau ẩm rồi lau khô ngay, chừa khe hở sau tranh. Và đừng dùng kem đánh răng hay baking soda — chúng mài bề mặt.