Chiếu sáng cho tranh đồng: đặt đèn thế nào để thấy được chi tiết chạm
Tranh đồng là tranh nổi — giá trị của nó nằm ở chi tiết chạm, ở độ sâu, ở cách bề mặt bắt sáng. Treo dưới ánh sáng sai thì cùng bức tranh đó nhìn phẳng lì và mất hết công của người làm. Bài này bàn cách chiếu sáng cho đúng.
Vì sao tranh nổi cần ánh sáng khác tranh phẳng
Tranh in hay tranh vẽ cần ánh sáng đều để thấy màu đúng. Tranh nổi thì ngược lại: nó cần bóng đổ.
Chi tiết chạm chỉ hiện ra khi có ánh sáng đến từ một phía và tạo bóng ở phía kia. Chiếu thẳng vuông góc vào mặt tranh thì bóng biến mất, và mọi đường nét chìm xuống — đây là lý do phổ biến nhất khiến người mua thấy tranh ở nhà không đẹp bằng lúc xem ở cửa hàng.
Thêm một chuyện nữa: mặt kim loại phản sáng. Nguồn sáng đặt sai chỗ sẽ in thẳng hình bóng đèn lên mặt tranh, và người xem chỉ thấy một vệt chói.
Góc chiếu: chỗ quyết định tất cả
Nguyên tắc gọn: chiếu xiên từ trên xuống, không chiếu thẳng.
Đèn đặt phía trên và hơi ra phía trước tranh, hắt xuống theo một góc chéo. Góc chéo đó tạo bóng ở các cạnh chạm, và đó chính là thứ làm chi tiết hiện ra.
Cách tìm góc đúng mà không cần đo: cầm một đèn pin nhỏ, đứng thử vài vị trí — di chuyển đèn từ thẳng mặt lên cao dần, vừa di vừa nhìn. Bạn sẽ thấy rõ một khoảng góc mà chi tiết bật lên hẳn. Đánh dấu chỗ đó rồi mới lắp đèn.
Chiếu từ dưới lên thì cho bóng ngược, và nó làm tranh trông lạ vì mắt người quen với ánh sáng đến từ trên.
Chiếu từ một phía bên cũng dùng được với tranh có chi tiết chạy theo chiều dọc, nhưng nó dễ làm nửa tranh sáng nửa tối.
Tránh chói phản
Đây là vấn đề riêng của bề mặt kim loại và nó có cách xử rõ ràng:
Dời nguồn sáng, đừng dời tranh. Nếu thấy một vệt sáng in trên mặt tranh khi đứng ở chỗ hay ngồi, thì đèn đang nằm ở góc phản đúng vào mắt bạn. Nâng đèn cao hơn hoặc đẩy ra xa hơn là hết.
Dùng đèn có chụp che nguồn. Nhìn từ chỗ ngồi không được thấy bóng đèn trần trụi.
Đèn khuếch tán tốt hơn đèn điểm gắt với tranh có bề mặt bóng; ngược lại tranh bề mặt nhám thì đèn điểm cho chi tiết rõ hơn.
Coi chừng cửa sổ. Tranh treo đối diện cửa sổ sẽ phản cả khung cửa lên mặt. Đây là chuyện chỉ lộ vào ban ngày, nên thử nhìn cả hai thời điểm trước khi khoan.
Đèn nào và mấy con số nên biết
Không cần chuyên sâu, chỉ cần hai thứ trên bao bì:
Nhiệt độ màu — số có đơn vị K. Số thấp cho ánh vàng ấm, số cao cho ánh trắng lạnh. Với đồng thì ánh ấm thường tôn màu hơn, vì nó cùng tông với sắc đồng; ánh trắng lạnh làm đồng trông xám.
Độ hoàn màu — chỉ số cho biết đèn tái hiện màu trung thực tới đâu. Số càng cao càng thật. Với tranh thì đây là con số đáng để ý hơn cả độ sáng.
Góc chiếu của bóng — góc hẹp cho chùm tập trung vào tranh, góc rộng toả ra cả tường. Tranh khổ nhỏ thì góc hẹp; tranh khổ lớn thì góc rộng hoặc dùng hai đèn.
Và một điều rất thực tế: đèn phải mát. Bóng sinh nhiệt đặt gần tranh và gần khung gỗ là chuyện không nên — vừa hại vật liệu vừa là rủi ro cháy nếu gần rèm hay giấy. Chọn loại toả nhiệt thấp, và chừa khoảng cách.
Mấy cách lắp và cái giá của từng cách
Đèn rọi gắn ray trên trần — chỉnh được góc, đổi được vị trí, hợp khi bạn còn muốn đổi cách treo. Cần đi điện trên trần, nên đây là việc của thợ.
Đèn gắn trực tiếp lên khung tranh — gọn, chiếu đúng mặt tranh. Nhược: nhìn thấy cần đèn, và với tranh nặng thì phải tính thêm khối lượng.
Đèn sàn hắt lên — không đụng tới trần, dời được. Hợp nhà thuê.
Đèn pin gắn nam châm hoặc đèn dán chạy pin — rẻ nhất, không cần thợ, dùng để thử góc trước khi quyết. Nhớ thay pin, và đừng dán lên mặt tranh.
Về phần điện: đi dây mới, lắp ray, khoan trần thì để thợ có nghề làm. Đây không phải việc tranh thủ, và ở nhà thuê thì còn phải xin phép.
Chiếu sáng ở nơi kinh doanh: khác nhà ở
Tranh treo ở sảnh, ở phòng khách hàng, ở cửa hàng thì bài toán khác một chút.
Người xem đi qua, không đứng ngắm. Nên góc chiếu phải đẹp ở tầm nhìn khi đang đi, không phải khi đứng chính diện. Thử bằng cách đi ngang qua vài lần ở tốc độ bình thường.
Ánh sáng chung thường mạnh ở nơi kinh doanh, nên đèn rọi tranh phải sáng hơn mức ở nhà mới tạo được tương phản. Đèn yếu hơn ánh sáng nền thì coi như không có.
Nhiều nguồn sáng trần dễ gây nhiều vệt phản cùng lúc trên mặt kim loại. Đây là chỗ nên thử vào đúng giờ mở cửa, khi tất cả đèn đều bật.
Chạy liên tục nhiều giờ — chọn đèn toả nhiệt thấp và tuổi thọ cao, vì thay bóng ở trần cao là việc phiền.
Và phần an toàn: tranh ở nơi công cộng phải bắt chắc gấp đôi, vì có người đi lại bên dưới và có trẻ con đi cùng khách. Kiểm siết lại ốc định kỳ, ghi vào lịch bảo trì chứ đừng để trong trí nhớ.
Khi không lắp được đèn riêng
Nhà thuê, trần bê tông không khoan được, hoặc đơn giản là chưa muốn gọi thợ — vẫn có cách:
Treo tranh vào vùng đã có đèn. Thay vì đưa đèn tới tranh, đưa tranh tới đèn. Đi một vòng buổi tối, nhìn xem chỗ nào trên tường đang được đèn sẵn hắt xiên xuống.
Đèn sàn hắt lên tường đặt lệch một bên — cho ánh sáng xiên mà không đụng tới trần.
Xoay chao đèn bàn hoặc đèn sàn sẵn có về phía tranh. Việc miễn phí và thường đủ tốt.
Đèn chạy pin gắn nam châm hoặc kẹp — dùng tạm, và cũng là cách thử góc trước khi quyết lắp thật.
Điều nên tránh: kéo dây điện ngang lối đi để đưa đèn tới chỗ tranh. Dây vắt qua sàn là chỗ vấp ngã, và nếu buộc phải đi qua thì dùng nẹp che.
Đặt tranh ở đâu để ánh sáng giúp được
Chiều cao. Tâm tranh khoảng ngang tầm mắt người đứng là mức quen mắt nhất. Treo quá cao thì góc nhìn chéo làm chi tiết chạm biến dạng.
Khoảng lùi. Tranh nổi cần chỗ để đứng ngắm. Treo trong hành lang hẹp thì người xem không lùi ra được và không bao giờ thấy trọn bức.
Tường phía sau. Tường sáng màu hắt sáng trở lại và làm dịu bóng; tường tối làm tranh nổi bật hơn nhưng cần đèn mạnh hơn.
Tránh nắng chiếu thẳng. Không chỉ vì chói — nắng trực tiếp làm phai lớp hoàn thiện và làm nóng mặt tranh mỗi ngày.
Thử trước khi khoan
Mấy phút này tiết kiệm nhiều lỗ trên tường:
Cắt một tờ giấy đúng kích thước tranh, dán tạm lên tường bằng băng dính giấy. Đứng lùi ra xem chiều cao và vị trí.
Nhờ người giữ tranh ở vị trí định treo, còn bạn cầm đèn pin thử góc. Làm vào cả ban ngày lẫn buổi tối.
Đánh dấu vị trí đèn bằng bút chì trước khi gọi thợ.
Và nhắc lại phần chắc chắn: móc treo phải bắt vào kết cấu chắc. Tranh đồng nặng hơn vẻ ngoài, và tranh lớn rơi là chuyện gây thương tích chứ không chỉ hỏng tranh.
Tóm lại
Tranh nổi cần bóng đổ để chi tiết hiện ra, nên chiếu xiên từ trên xuống chứ đừng chiếu thẳng vuông góc — đây là lý do phổ biến nhất khiến tranh ở nhà nhìn không đẹp bằng ở cửa hàng.
Thấy vệt chói thì dời đèn chứ đừng dời tranh. Với đồng thì ánh ấm tôn màu hơn ánh trắng lạnh, và độ hoàn màu đáng để ý hơn độ sáng. Dùng đèn pin thử góc trước, cắt giấy đúng kích thước dán thử lên tường, rồi mới khoan.