Tranh đồng có chữ: hỏi gì trước khi đặt

Tranh đồng có chữ — thư pháp, câu đối, chữ đơn treo giữa phòng khách — là nhóm mẫu bán chạy và cũng là nhóm dễ mua nhầm nhất. Vì phần lớn người mua không đọc được chữ trên đó.

Bài này không dạy đọc chữ Hán. Bài này nói về mấy câu phải hỏi trước khi đặt, để không treo lên tường một dòng chữ mình không hiểu.

Vì sao nhóm này dễ sai hơn tranh cảnh

• Tranh phong cảnh sai thì bạn nhìn ra ngay; chữ sai thì không.
• Một nét thừa hay thiếu đổi hẳn nghĩa, mà mắt người không quen không thấy.
• Chữ có thể bị lật ngược khi khuôn được sao chép qua nhiều đời.
• Thợ đúc không nhất thiết đọc được chữ họ đang chạm.
• Khách cũng không đọc được nên lỗi có thể tồn tại rất lâu.

Hỏi người bán những gì

1. "Trên tranh có đúng bao nhiêu chữ?" — con số cụ thể, không phải "mấy chữ".
2. "Từng chữ là chữ gì, nghĩa gì?"
3. "Viết theo lối nào?" — lối chữ khác nhau thì hình dáng khác hẳn.
4. "Có ai đọc chữ kiểm bản mẫu chưa?"
5. Người bán trả lời chung chung thì đó chính là câu trả lời.

Tự kiểm được tới đâu

• Chụp rõ từng chữ, đủ sáng, chụp thẳng chứ đừng chụp nghiêng.
• Nhờ người biết chữ Hán đọc giúp — thầy dạy chữ, người lớn tuổi trong họ, hoặc người làm nghề khắc dấu.
• So với ảnh mẫu từ nhiều nguồn khác nhau, không so với đúng một ảnh.
• Đừng tin bản dịch tự động cho chữ viết tay và lối chữ cổ.
• Chưa yên tâm thì chưa đặt cọc.

Câu chữ nên hợp với người treo

1. Chữ hợp cho nơi kinh doanh chưa chắc hợp trong phòng ngủ.
2. Chữ chúc thọ tặng người trẻ là chỗ dễ vụng.
3. Chữ nặng nghĩa cầu tài treo trong nhà thờ họ cũng dễ lệch giọng.
4. Hỏi người trong nhà trước nếu tranh treo ở phòng chung.
5. Không chắc thì chọn chữ nghĩa rộng thay vì chữ nghĩa hẹp.

Chữ Việt và chữ Hán trên cùng một bức

• Nhiều mẫu nay khắc chữ quốc ngữ, đọc được ngay nên ít rủi ro hơn.
• Nhưng lỗi chính tả và lỗi dấu vẫn xảy ra — đọc lại từng chữ trên bản mẫu.
• Kiểm cả dấu câu và khoảng cách, vì sửa sau khi đúc là làm lại.
• Tên người và năm sinh phải đối chiếu với giấy tờ.
• Một lỗi chính tả trên đồng thì nằm đó rất lâu.

Duyệt bản mẫu trước khi đúc

1. Yêu cầu bản vẽ hoặc ảnh mẫu trước khi xưởng vào khuôn.
2. Duyệt bằng văn bản, không duyệt bằng gật đầu qua điện thoại.
3. Ghi rõ ai chịu chi phí nếu chữ sai so với bản đã duyệt.
4. Giữ lại bản đã duyệt cho tới khi nhận hàng xong.
5. Đây là điều khoản đáng hỏi nhất trong cả đơn đặt hàng.

Khi phát hiện sai sau khi nhận

• Đối chiếu với bản mẫu đã duyệt trước khi nói chuyện.
• Sai so với bản duyệt là lỗi của xưởng; duyệt nhầm thì là chuyện khác.
• Chụp ảnh và gửi bằng tin nhắn để có dấu vết trao đổi.
• Hỏi phương án: làm lại, sửa, hay giảm giá.
• Đừng tự đục sửa chữ trên đồng — hỏng thêm và mất quyền khiếu nại.

Bố cục chữ trên mặt tranh

• Chữ quá sát mép nhìn chật, và khung bao vào là ăn mất nét.
• Hỏi kích thước khung trước rồi mới chốt cỡ chữ.
• Chữ lớn ít nét thì hợp treo xa; chữ nhỏ nhiều nét phải đứng gần mới thấy.
• Nền chạm quá rối làm chữ chìm — xem ảnh chụp ở khoảng cách thật.
• Yêu cầu xem ảnh bức đã làm xong treo trên tường, không chỉ ảnh chụp cận.

Chữ ký, lạc khoản và dấu

1. Nhiều mẫu có thêm dòng nhỏ và ô dấu đỏ đi kèm phần chữ chính.
2. Hỏi những phần đó ghi gì — chúng cũng là chữ và cũng sai được.
3. Đặt tranh có tên người nhận thì kiểm chính tả tên kỹ hơn cả phần chữ chính.
4. Năm tháng ghi trên tranh phải thống nhất với dịp tặng.
5. Phần nào không hiểu thì bỏ, đừng để cho đầy mặt tranh.

Mua sẵn ở cửa hàng

• Hàng bày sẵn thì xem trực tiếp được — lợi thế lớn so với đặt làm.
• Soi kỹ từng chữ dưới ánh sáng tốt, tìm nét gãy hay nét mờ.
• Sờ mặt sau và cạnh xem hoàn thiện có đều không.
• Hỏi bảo hành và điều kiện đổi trước khi trả tiền.
• Chụp ảnh lúc mua để so khi mang về treo.

Tranh chữ làm quà

1. Người nhận có đọc được chữ không — nếu không thì kèm một dòng giải thích.
2. Hỏi khéo xem nhà họ còn chỗ treo; bức lớn mà không có tường là món quà khó xử.
3. Tránh chữ mang nghĩa quá riêng cho một hoàn cảnh mà bạn chỉ đoán.
4. Dịp mừng thọ, tân gia, khai trương mỗi dịp một giọng chữ khác nhau.
5. Không chắc thì hỏi thẳng người nhận, quà đúng ý hơn quà bất ngờ.

Khi nhà đã có sẵn một bức

• Treo thêm bức chữ thứ hai cùng phòng dễ thành rối, nhất là hai lối chữ khác nhau.
• Cùng tông đồng và cùng kiểu khung nhìn gọn hơn.
• Bức đã cũ lên màu đẹp thì đừng đánh bóng cho giống bức mới.
• Đo tường trước khi mua bức thứ hai.
• Nhiều khi đổi chỗ bức cũ còn hiệu quả hơn mua thêm.

Tranh chữ cho nhà thờ họ và bàn thờ

• Đây là việc của cả họ, không phải quyết định riêng của người bỏ tiền.
• Hỏi các bác lớn tuổi về câu chữ và cách xưng hô trước khi đặt.
• Tên người, thứ bậc và năm tháng phải đối chiếu với gia phả nếu còn.
• Một chữ sai ở chỗ này khó sửa hơn mọi chỗ khác, vì còn chuyện trong họ.
• Bàn xong, ghi biên bản ngắn, rồi mới gửi xưởng.

Giá của tranh chữ so với tranh cảnh

• Ít nét không có nghĩa là rẻ — chữ lớn đòi mặt đồng phẳng và tay chạm chắc.
• Chạm chữ sai một nhát là bỏ cả tấm, khác với nền hoa văn còn chữa được.
• Hỏi báo giá tách phần chữ và phần nền nếu bức có cả hai.
• Đặt làm riêng thì cộng thêm công vẽ mẫu, hỏi trước khoản đó.
• So giá phải so cùng kích thước và cùng độ dày.

Ba việc không phụ thuộc bức tranh

• Chuyện sức khoẻ thì đi khám.
• Treo vật nặng thì phải chắc tường và chắc vít.
• Hạn hợp đồng và điều khoản đặt hàng thì theo giấy.

Ba dòng trên lặp ở nhiều bài trong mục này, và lặp là cố ý.

Một bức tranh chữ treo giữa phòng khách là thứ khách tới nhà nào cũng nhìn. Bỏ ra hai ngày để hỏi cho rõ từng chữ, trước khi xưởng vào khuôn, rẻ hơn nhiều so với việc sống chung mười năm với một dòng chữ mình không dám nhờ ai đọc hộ.