Tranh đồng cũ và tranh đồng phục chế: nhận ra và cân trước khi mua
Trên thị trường có tranh đồng mới làm, tranh đồng cũ thật, và tranh đồng đã qua phục chế. Ba loại này giá khác nhau, và điều đáng nói là người mua thường không được cho biết mình đang xem loại nào.
Bài này nói về dấu hiệu tuổi tác, dấu hiệu làm cũ giả, dấu vết phục chế, và cách nghĩ về giá cho từng loại.
Cũ thật trông thế nào
Đồng để lâu đổi màu theo cách khá đặc trưng: màu chuyển dần và không đều theo chỗ tiếp xúc. Mép hay bị chạm thì sáng hơn, chỗ khuất thì sẫm hơn, và ranh giới giữa các vùng mờ chứ không sắc.
- Mòn ở đúng chỗ tay người chạm qua nhiều năm — mép, chỗ treo, phần nhô cao.
- Bụi và bẩn đọng trong khe chạm, sẫm màu, bám chặt.
- Khung và ván lưng cũ tương xứng với mặt đồng.
- Vết đinh cũ, lỗ treo cũ ở mặt sau.
Làm cũ giả: nhận ra ở đâu
- Màu tối đều khắp, kể cả chỗ lẽ ra phải sáng vì hay chạm.
- Ranh giới sắc nét giữa vùng tối và vùng sáng — dấu của hoá chất hoặc sơn.
- Khe chạm sạch trong khi bề mặt trông rất cũ.
- Mùi hoá chất còn phảng phất ở món mới xử lý.
- Mặt sau mới tinh mà mặt trước cũ kỹ.
Làm cũ không phải lúc nào cũng là gian dối — nhiều xưởng làm màu cổ như một kiểu hoàn thiện, và nói rõ. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ nó được bán như đồ cũ thật.
Dấu vết phục chế
Tranh cũ hỏng rồi được chữa lại là chuyện bình thường và đôi khi cần thiết. Nhưng người mua nên biết phần nào là gốc, phần nào là mới.
- Chênh màu giữa các mảng khi nhìn nghiêng dưới ánh sáng.
- Nét chạm ở một vùng khác tay với phần còn lại.
- Mối hàn, vá, hoặc lớp trám ở mặt sau.
- Khung mới tinh trên một bức rõ ràng đã cũ.
Hỏi thẳng, và nghe cách người bán trả lời
- Bức này khoảng bao nhiêu năm?
- Dựa vào đâu để nói vậy?
- Đã sửa chữa phần nào chưa?
- Anh mua lại từ đâu?
Người bán đàng hoàng sẽ nói "tôi không chắc tuổi", hoặc "phần này đã phục chế". Người trả lời chắc nịch một con số năm cụ thể mà không có căn cứ nào thì nên nghe với mức tin vừa phải.
Xác định tuổi là việc khó
Nói thẳng: nhìn bằng mắt thì không ai định tuổi chính xác được cho một bức tranh đồng. Người có kinh nghiệm đoán được khoảng, dựa trên kiểu dáng, cách gia công và tình trạng — nhưng đó vẫn là ước đoán.
Vì vậy, đừng trả giá cao chỉ dựa trên một con số tuổi mà không có giấy tờ, nguồn gốc rõ ràng, hay ít nhất là một câu chuyện kiểm chứng được.
Cũ có nghĩa là đắt hơn không
Không tự động. Một bức cũ làm ẩu vẫn là bức làm ẩu. Giá phụ thuộc vào tay nghề, chất liệu, tình trạng, và mức độ người ta muốn có — tuổi chỉ là một yếu tố.
Ngược lại, một bức mới do thợ giỏi làm có thể đẹp và bền hơn nhiều so với đồ cũ đã xuống cấp.
Khi nào phục chế là đúng việc
- Hỏng kết cấu — bong, nứt, lưng mục — thì phải xử để giữ bức.
- Bẩn dày làm mất hẳn chi tiết thì làm sạch có chừng mực.
- Chỉ xỉn màu theo thời gian thì thường nên để nguyên.
- Đánh bóng lại toàn bộ làm mất lớp màu năm tháng, và thường làm giảm giá trị.
Nếu bạn đang giữ một bức cũ trong nhà
Đừng tự xử lý bằng hoá chất tìm được trên mạng. Lau bụi khô, giữ chỗ khô ráo, tránh nắng — ba việc đó an toàn với mọi bức. Muốn làm gì hơn thì hỏi người có nghề, và hỏi trước khi làm chứ không phải sau.
Chụp ảnh tình trạng hiện tại cũng là việc nên làm, nhất là với đồ thừa kế trong nhà.
Đồ thừa kế: thêm một lớp cân nhắc
Với bức tranh của ông bà để lại thì giá thị trường thường không phải điều quan trọng nhất. Hỏi trong nhà trước khi sửa hay bán, và nếu định phục chế thì làm ở mức tối thiểu — giữ được dấu vết thời gian thường có ý nghĩa hơn là làm cho mới.
Mua đồ cũ từ người lạ
Phần lớn tranh đồng cũ đổi chủ qua chợ mạng và các nhóm sưu tầm. Mấy chốt nên giữ:
- Xem tận nơi nếu bức đáng tiền, ảnh không cho thấy được màu thật.
- Xin ảnh mặt sau — đây là chỗ lộ nhiều thứ nhất và cũng là chỗ ít người chụp.
- Hỏi bức này họ giữ bao lâu rồi, mua từ đâu.
- Cẩn thận với câu chuyện quá hay: đồ gia truyền, mua được từ nhà cổ sắp phá.
- Trả tiền khi nhận, đừng chuyển hết trước cho người lạ.
Vận chuyển bức cũ
Tranh cũ giòn hơn tranh mới ở phần khung và ván lưng. Gói kỹ phần lưng, chèn kín bốn góc, và đừng để bức nằm ngang chịu lực — dựng đứng và chèn hai bên thì an toàn hơn.
Ghi hồ sơ cho bức tranh
- Ảnh cả bức, ảnh mặt sau, ảnh chi tiết chụp ngay khi mang về.
- Ngày mua, nơi mua, giá, và tên người bán nếu có.
- Người bán nói gì về tuổi và về phục chế — ghi nguyên văn, kể cả khi bạn chưa tin hẳn.
- Việc bạn đã làm với bức: lau, dời chỗ, sửa gì.
Vài năm sau, hồ sơ này là thứ duy nhất phân biệt được "bức có lai lịch" với "bức không ai biết từ đâu ra" — và khác biệt đó đáng giá khi bán lại hoặc khi để lại cho con cháu.
Ba điều gọn lại
- Cũ thật thì màu không đều, mòn đúng chỗ tay chạm, khe chạm bám bẩn chặt.
- Không ai định tuổi chính xác bằng mắt — đừng trả giá cao chỉ vì một con số năm.
- Chỉ xỉn màu theo thời gian thì để nguyên; đánh bóng toàn bộ thường làm mất giá trị.