Mạ vàng, dát vàng, phủ màu: bốn nhóm trên cùng một quầy tranh đồng
Trên cùng một quầy tranh đồng, có bức ghi "mạ vàng", bức ghi "dát vàng", bức ghi "thếp vàng", bức chỉ ghi "màu vàng". Giá chênh nhau nhiều lần, và phần lớn người mua không biết mình đang so cái gì với cái gì.
Bài này tách bốn nhóm ấy, nói cái nào bền tới đâu, và đưa mấy câu hỏi để biết mình sắp mua loại nào.
Bốn nhóm lớp phủ
Kim loại quý đặc. Cả chi tiết làm bằng chính kim loại đó. Nhóm này hiếm và đắt nhất, thường chỉ ở chi tiết nhỏ chứ không phải cả bức.
Dát hoặc thếp bằng lá mỏng. Lá kim loại rất mỏng được dán lên bề mặt bằng keo chuyên dụng, rồi phủ bảo vệ. Đây là lối làm truyền thống, và độ bền phụ thuộc lớp keo và lớp phủ nhiều hơn phụ thuộc lá kim loại.
Mạ. Phủ một lớp kim loại rất mỏng bằng phương pháp điện hoá. Bám chắc hơn lá dán, nhưng lớp phủ mỏng nên mòn dần ở chỗ cọ xát.
Phủ màu. Sơn, phun, hoặc xử lý bề mặt cho ra màu vàng mà không có kim loại quý nào cả. Không phải hàng gian nếu người bán nói rõ — đây là hàng trang trí, và giá của nó cũng nói lên điều đó.
Bốn nhóm này nhìn từ xa gần như giống nhau khi còn mới. Khác biệt lộ ra sau vài năm, và lộ ở chỗ cọ xát.
Phân biệt tại quầy
Không có cách nào chắc chắn bằng mắt, nhưng mấy dấu hiệu này giúp phân nhóm:
Nhìn chỗ mép, chỗ góc, chỗ nhô cao nhất. Lớp phủ mòn trước ở đó, và nếu lộ ra màu khác bên dưới thì đã rõ.
Nhìn chỗ khuất và mặt sau. Nhiều bức chỉ phủ mặt trước — không sai, nhưng cho biết mình đang mua gì.
Tìm ranh giới của lá dán. Lối dát lá thường để lại các đường ranh rất mảnh giữa các mảnh lá, nhìn nghiêng dưới ánh sáng mới thấy. Đó là dấu của lối làm thủ công, không phải lỗi.
Xem độ đều. Mạ cho màu rất đều; lá dán có sắc độ hơi khác nhau giữa các mảnh; sơn phủ thì đều nhưng thiếu chiều sâu ánh kim.
Hỏi cân nặng. Không phân biệt được lớp phủ, nhưng phân biệt được cốt: đồng đặc khác hẳn hợp kim nhẹ hay nhựa phủ kim loại.
Và câu hỏi gọn nhất vẫn là: "Bức này phủ bằng cách nào, và lớp phủ dày bao nhiêu ạ?" — người bán hàng hiểu hàng trả lời được ngay.
Bền tới đâu, và bền phụ thuộc cái gì
Chỗ này ngược với trực giác nhiều người:
Thứ quyết định tuổi thọ không phải là lớp vàng, mà là lớp bảo vệ phía trên nó. Một bức dát lá được phủ kỹ có thể bền hơn hẳn một bức mạ mà lớp phủ kém.
Chỗ treo quyết định phần còn lại. Gần bếp, gần cửa ra vào, ngoài hiên, phòng có người hút thuốc — mọi lớp phủ đều xuống nhanh ở những chỗ đó.
Tay người là kẻ thù thầm lặng. Chỗ khách hay sờ sẽ mòn trước, và mồ hôi tay để lại vệt sẫm khó lau.
Lau chùi sai làm hỏng nhanh hơn thời gian. Đây là nguyên nhân hư hại phổ biến nhất mà em thấy đáng nhắc lại: khăn nhám, bột đánh bóng, hoá chất tẩy — chúng mài đi chính lớp phủ.
Cho nên hai bức giống hệt nhau, treo hai chỗ khác nhau, sau năm năm sẽ khác nhau rất xa.
Giữ thế nào
Chỉ phủi bụi khô. Chổi lông mềm, quét theo một chiều. Với lớp phủ thì đây gần như là toàn bộ việc cần làm.
Lau ẩm rất nhẹ và chỉ khi cần, khăn mềm vắt kiệt, rồi lau khô ngay.
Đừng đánh bóng. Mọi loại kem, bột, nước đánh bóng đều hoạt động bằng cách mài — với đồng đặc thì được, với lớp phủ thì mất luôn lớp phủ.
Đừng dùng hoá chất tẩy gỉ, kể cả loại "dành cho đồ đồng", nếu chưa biết bức của mình là đặc hay phủ.
Tránh treo nơi có hơi dầu mỡ và hơi ẩm mặn.
Và nếu lớp phủ đã mòn loang lổ thì đừng tự "dặm" bằng sơn nhũ vàng — vết dặm gần như luôn khác màu và khác độ bóng, nhìn tệ hơn vết mòn.
Khi muốn phục hồi
Hỏi trước xem có làm lại được không, và làm lại bằng cách nào. Với bức dát lá thì nghề còn làm được; với hàng mạ công nghiệp thì thường phải mạ lại cả bức, tốn hơn nhiều.
Xin báo giá trước và so với giá mua một bức mới. Nhiều trường hợp phục hồi đắt hơn mua mới — và lúc đó lựa chọn phụ thuộc bức ấy có ý nghĩa riêng hay không.
Chụp ảnh tình trạng hiện tại trước khi giao cho thợ.
Và nếu bức có tuổi thì cân nhắc kỹ trước khi làm mới hoàn toàn — lớp màu thời gian trên đồng là thứ nhiều người tìm, mà đánh đi rồi thì không quay lại được.
Mua thế nào cho khỏi hớ
Hỏi bằng chữ, ghi vào phiếu. "Dát vàng lá" hay "mạ" hay "phủ màu" — xin ghi rõ trên hoá đơn. Người bán đàng hoàng không ngại việc này.
So giá trong cùng một nhóm. So một bức phủ màu với một bức dát lá rồi thấy "rẻ hơn hẳn" là so nhầm.
Hỏi bảo hành cho lớp phủ — có hay không, bao lâu, và loại trừ những gì.
Xem hàng thật dưới ánh sáng ban ngày. Đèn vàng trong tiệm làm mọi thứ trông như vàng.
Và nhớ rằng hàng phủ màu không có gì đáng chê nếu bạn mua để trang trí và trả đúng giá của nó. Cái đáng tránh là trả giá của nhóm trên cho món thuộc nhóm dưới.
Ba điều gọn lại
Bốn nhóm — kim loại đặc, dát lá, mạ, phủ màu — nhìn gần giống nhau khi còn mới, và khác biệt lộ ra sau vài năm ở chỗ cọ xát.
Tuổi thọ phụ thuộc lớp bảo vệ phía trên và chỗ treo, chứ không phụ thuộc bản thân lớp vàng. Lau chùi sai làm hỏng nhanh hơn thời gian.
Xin ghi rõ cách phủ lên hoá đơn, so giá trong cùng nhóm, xem hàng dưới ánh sáng ban ngày — và đừng đánh bóng bất cứ thứ gì có lớp phủ.