Tranh đồng bị xước, móp, dính sơn hay ố nước: cái nào tự xử, cái nào mang ra thợ
Một bức tranh đồng treo vài năm thế nào cũng có chuyện: hôm dọn nhà quệt phải cạnh tủ, hôm sơn lại tường bị dính vệt sơn, hôm mưa hắt vào để lại vệt ố chạy dọc mặt tranh. Câu hỏi lúc đó luôn giống nhau — tự chữa được không, hay động vào là hỏng thêm.
Bài này chia mấy hư hại hay gặp thành ba nhóm: nhóm tự làm được, nhóm nên để yên, và nhóm phải mang ra thợ. Cách chia này quan trọng hơn mẹo vặt, vì phần lớn tranh đồng hỏng nặng không phải vì va chạm ban đầu mà vì bước xử lý vội sau đó.
Trước khi động tay: phân biệt lớp màu với vết bẩn
Mặt tranh đồng hiếm khi là đồng trần. Nó thường có một lớp xử lý bề mặt — có thể là lớp màu do người làm tạo ra, có thể là lớp phủ bảo vệ, có thể là phần mạ hoặc dát. Nhìn bằng mắt thường rất khó biết là lớp nào.
Chuyện này quyết định tất cả. Cùng một động tác chà nhẹ: trên bức để mộc thì chỉ làm sáng chỗ chà, trên bức có lớp phủ thì làm mờ vĩnh viễn một mảng, còn trên bức mạ mỏng thì có thể lộ nền bên dưới và không có đường lùi.
Nên phép thử đầu tiên không phải là chà thử, mà là hỏi lại nơi bán: bề mặt bức này xử lý kiểu gì, lau được bằng gì, và có được đánh bóng không. Còn giữ hộp, phiếu bảo hành hay tin nhắn cũ thì mở ra xem. Không hỏi được ai nữa thì mặc định coi như có lớp phủ và xử lý theo hướng nhẹ tay nhất.
Bụi và vết tay: nhóm tự làm được
Đây là việc thường xuyên nhất và cũng an toàn nhất. Bụi thì phủi bằng chổi lông mềm hoặc cọ mềm, đi theo chiều chạm khắc chứ không xoay tròn. Chỗ trũng sâu trong hoa văn thì dùng cọ nhỏ, đừng dùng vật nhọn cạy.
Vết tay thì lau bằng khăn mềm khô, hoặc khăn hơi ẩm rồi lau khô ngay sau đó. Điểm mấu chốt là lau khô lại — nước đọng lại trong khe chạm khắc mới là thứ để lại vết về sau, chứ không phải bản thân việc lau.
Cái nên tránh ở nhóm này: khăn giấy khô cứng, giẻ có sợi thô, và mọi loại dung dịch tẩy rửa gia dụng. Nước rửa bát, nước lau kính, chất tẩy mạnh đều có thể làm biến màu lớp bề mặt, và biến màu thì không lau lại được.
Vết ố nước, vệt sơn, vết keo: nhóm phải cân nhắc
Vết ố nước thường xuất hiện ở tranh treo gần cửa sổ, gần bếp hoặc ngoài hiên. Nếu mới và còn ở bề mặt, lau khô sớm là hết. Nếu đã thành vệt sẫm ăn vào, đó không còn là vết bẩn nằm trên nữa mà là bề mặt đã đổi — chà mạnh chỉ làm loang rộng.
Vệt sơn dính trong lúc sơn lại nhà là ca hay gặp. Sơn còn ướt thì lau ngay bằng khăn ẩm, càng sớm càng dễ. Sơn đã khô thì đừng dùng dung môi tẩy sơn — thứ tẩy được sơn thường tẩy luôn lớp phủ bên dưới. Ca này thuộc nhóm mang ra thợ.
Vết keo từ băng dính dán lúc chuyển nhà cũng vậy. Gỡ cơ học nhẹ nhàng bằng móng tay hoặc que nhựa mềm thì được; đổ dung dịch tẩy keo lên thì rủi ro cao.
Nguyên tắc chung cho cả nhóm này: thử ở một góc khuất trước, chờ khô hẳn rồi soi kỹ, thấy không đổi màu mới làm rộng ra. Bỏ qua bước thử là chỗ nhiều người tự tạo ra hư hại lớn hơn cái ban đầu.
Xước, móp và bong: nhóm mang ra thợ
Ba dạng này gần như không tự xử được, và cũng không nên cố:
- Xước sâu tới nền. Xước nông trên lớp màu đôi khi mờ dần theo thời gian và nhìn không rõ. Xước tới lớp kim loại sáng bên dưới thì tạo ra một vệt sáng rất bắt mắt, và mọi cách che tại nhà — bút màu, xi, dầu — đều chỉ làm nó khác đi chứ không làm nó hết.
- Móp mặt tranh. Tấm đồng mỏng bị va thì móp, và đẩy ngược từ mặt sau nghe thì đơn giản nhưng rất dễ làm rạn lớp bề mặt hoặc làm biến dạng phần chạm khắc quanh đó. Đây là việc của người có đồ nghề.
- Bong khỏi nền hoặc khỏi khung. Tranh đồng thường gắn lên một nền gỗ hoặc nền tấm. Khi mối gắn bong ra, phần hở sẽ tiếp tục rộng thêm theo mỗi lần va nhẹ. Dán tạm bằng keo gia dụng thường làm thợ khó xử lý về sau hơn.
Mang ra thợ thì nói rõ ba thứ: bức này mua ở đâu hoặc do ai làm, bề mặt xử lý kiểu gì nếu biết, và mình đã làm gì lên chỗ hỏng đó rồi. Giấu bước cuối là chỗ hay làm hỏng việc, vì thợ sẽ chọn cách xử lý sai với thứ đang có trên bề mặt.
Khung, dây, móc: phần hay hỏng mà ít ai nhìn
Rất nhiều ca "tranh rơi" không phải do tranh mà do phần treo. Dây thép mỏi dần, móc bị kéo lệch, nở vít trong tường xốp lỏng ra sau vài mùa nồm, khung gỗ co ngót làm mối ghép hở.
Nên mỗi năm nhấc nhẹ bức tranh lên một chút để cảm nhận: có kêu cọt kẹt không, dây có chỗ nào xoắn hay sờn không, móc có xoay được không, quanh chân vít trên tường có vết bột rơi không. Việc này mất hai phút cho mỗi bức.
Bức khổ lớn hoặc nặng thì đừng tự nhấc một mình, và nếu thấy bất kỳ dấu hiệu lỏng nào ở phần neo vào tường thì hạ xuống rồi làm lại phần neo, đừng gia cố tạm. Tranh đồng khổ lớn rơi là chuyện gây thương tích thật, không phải chỉ hỏng hàng.
Chỗ treo quyết định việc bảo dưỡng nhiều hơn cách lau
Bức treo ở chỗ khô, thoáng, không nắng chiếu thẳng, không hơi dầu mỡ thì mười năm gần như không cần làm gì ngoài phủi bụi. Bức treo đối diện cửa sổ hướng nắng, hoặc cách bếp vài mét, hoặc ở hiên có mưa hắt, thì lau kiểu gì cũng không bù được.
Cho nên khi một bức xuống nhanh bất thường, việc đáng làm trước tiên không phải là tìm cách chăm kỹ hơn, mà là xem lại chỗ treo. Dời sang mảng tường khác trong cùng phòng đôi khi giải quyết được toàn bộ vấn đề.
Nếu buộc phải treo ở chỗ khắc nghiệt, thì chọn bức có bề mặt chịu được chỗ đó ngay từ khi mua — hỏi thẳng người bán — thay vì mua theo mẫu đẹp rồi tìm cách cứu sau.
Ghi lại một lần, đỡ đoán mãi về sau
Một việc nhỏ mà về sau đỡ được rất nhiều: lúc mới mang bức tranh về, chụp vài tấm ảnh rõ mặt tranh trong ánh sáng thường, và ghi lại nơi mua, ngày mua, chất liệu bề mặt nếu người bán có nói.
Vài năm sau, khi nhìn thấy một vệt sẫm mà không nhớ nó có từ đầu hay mới xuất hiện, tấm ảnh cũ trả lời trong mười giây. Không có ảnh thì chỉ còn cách đoán, và đoán sai theo hướng "chắc mới xuất hiện" là cách người ta bắt đầu chà bức tranh vốn không hỏng.
Ba điều gọn lại
Một. Trước khi chạm vào chỗ hỏng, xác định bề mặt bức tranh là loại nào. Không biết thì mặc định là có lớp phủ và xử nhẹ tay nhất.
Hai. Bụi và vết tay tự làm được; ố nước, sơn và keo thì phải thử ở góc khuất trước; xước sâu, móp và bong khỏi nền thì mang ra thợ, và nói thật mình đã làm gì lên đó.
Ba. Phần treo hỏng trước cả bức tranh, nên kiểm dây và móc mỗi năm. Và khi một bức xuống nhanh, xem lại chỗ treo trước khi đổi cách chăm.