Gò tay, dập khuôn, đúc và ăn mòn: bốn cách làm ra mặt nổi của tranh đồng
Các bài trước trong mục này nói về chất liệu: đồng đỏ hay đồng vàng, mạ hay dát, tấm dày hay mỏng. Bài này nói về một câu hỏi đứng trước cả chất liệu: mặt nổi của bức tranh được làm ra bằng cách nào. Hai bức cùng khổ, cùng đề tài, cùng một tấm đồng có thể chênh giá vài lần chỉ vì một bức thúc bằng tay, bức kia dập bằng máy trong vài giây.
Không có cách nào là “sai”. Mỗi cách cho ra một loại hàng, một mức giá và một kiểu đẹp riêng. Người mua chỉ thiệt khi trả giá của cách này cho hàng làm bằng cách kia.
Gò tay, hay còn gọi là chạm thúc
Thợ đặt tấm đồng lên một lớp nhựa đường hoặc lớp chất đệm dẻo, dùng búa nhỏ và hàng chục loại đục đầu tròn, đầu dẹt để thúc từ mặt sau cho phần hình nổi lên, rồi lật lại chạm từ mặt trước để tạo nét, tạo vân lông chim, vảy cá, lá cây. Hai mặt làm qua lại nhiều lượt. Tấm đồng bị kéo giãn đến đâu thì mỏng đi đến đó, nên thợ giỏi biết dừng ở độ sâu vừa đủ trước khi đồng rách.
Dấu hiệu nhận ra:
- Nét chạm không đều tuyệt đối. Hai cánh hạc đối xứng nhưng từng chiếc lông khác nhau một chút.
- Mặt sau có vết đục lõm theo đúng hình, sâu nông khác nhau, đôi khi còn dính lớp chất đệm đen.
- Chỗ nổi cao nhất thường có độ dày mỏng hơn hẳn chỗ nền, gõ nhẹ nghe tiếng khác.
Đây là cách tốn công nhất. Một bức khổ vừa có thể mất nhiều ngày công của một thợ có nghề, và giá phản ánh phần công đó nhiều hơn phần kim loại.
Dập khuôn bằng máy
Xưởng làm sẵn một bộ khuôn thép âm dương, đặt tấm đồng vào giữa rồi cho máy ép một lần. Hình nổi ra ngay, giống hệt nhau từ bức thứ nhất tới bức thứ một nghìn. Sau khi dập, nhiều xưởng cho thợ chạm thêm ở vài chỗ (mắt, mép lá, đường viền) để bớt cảm giác đúc sẵn.
- Mặt sau là một bản âm trơn láng, đường cong mượt, không có vết đục từng nhát.
- Hai bức cùng mẫu đặt cạnh nhau thì trùng khít từng chi tiết.
- Độ sâu nổi thường nông hơn gò tay, vì khuôn ép sâu quá dễ làm rách tấm đồng.
Hàng dập không kém về độ bền. Nó rẻ hơn vì phần công chia đều cho cả lô. Nó chỉ thành vấn đề khi được rao là “thợ làng nghề gò tay từng nét”.
Đúc nguyên khối
Với tranh đúc, đồng nóng chảy được rót vào khuôn cát hoặc khuôn sáp. Bức tranh ra lò là một tấm dày, nặng hơn hẳn tranh gò cùng khổ, mặt sau phẳng hoặc có gân, không có hình âm. Tranh đúc thường gặp ở khổ nhỏ, hoành phi, câu đối, hoặc những mảng phù điêu cần độ dày.
Dấu hiệu: cầm lên thấy nặng tay rõ rệt; mép tranh có thể còn vết mài bavia; nét chi tiết hơi tròn đầu vì kim loại lỏng không vào hết được các góc quá nhọn. Tranh đúc kém thì có rỗ khí: những lỗ li ti trên mặt, thợ trám lại bằng bột rồi phủ màu che đi.
Ăn mòn hoá chất
Đây là cách làm khác hẳn: hình được in hoặc phủ lớp chống ăn mòn lên mặt đồng, phần còn hở bị dung dịch ăn xuống một độ sâu nhỏ. Kết quả là một bức gần như phẳng, nét rất mảnh, chữ rất sắc, rất hợp cho chữ nhỏ, bản đồ, hình chân dung từ ảnh.
Sờ tay lên mặt thấy chỉ gợn rất nhẹ. Nhìn nghiêng dưới đèn thấy mặt nền và mặt hình chênh nhau chưa tới một ly. Tranh ăn mòn không có “khối”, nên đừng so nó với tranh gò về độ nổi. Hai loại phục vụ hai việc khác nhau.
Làm sao biết mình đang cầm loại nào
- Lật mặt sau. Vết đục từng nhát là gò tay; bản âm trơn là dập; tấm dày phẳng là đúc; mặt sau phẳng nguyên như tấm đồng chưa làm gì là ăn mòn. Nhiều tranh có lớp nền gỗ hay nhung che mặt sau, khi đó hỏi người bán xem ảnh lúc chưa đóng nền.
- Nhìn nghiêng sát mặt. Gò tay có độ nổi lên xuống không đều, nét chạm có lúc sâu lúc nông. Dập khuôn đều tăm tắp.
- So hai bức cùng mẫu. Cửa hàng có hai bức giống nhau tới từng chiếc lá là hàng có khuôn.
- Hỏi thời gian làm. Đặt một bức gò tay khổ lớn mà xưởng hẹn giao sau hai ngày thì hoặc là có sẵn khuôn, hoặc là có hàng làm sẵn từ trước.
🔴 Chữ “thủ công” trên lời rao chưa nói gì cả
Hầu như mọi bức tranh đồng đều có một phần thủ công: ai đó đánh bóng, ai đó phủ màu, ai đó đóng khung. Vì vậy câu “tranh đồng thủ công” không trả lời được câu hỏi quan trọng là mặt nổi được tạo ra bằng gì. Một bức dập máy rồi thợ chạm thêm mắt và viền vẫn được gọi là thủ công, và người bán không hề nói dối theo nghĩa đen.
Câu nên hỏi là: “Hình nổi này được gò tay từ tấm phẳng, hay dập khuôn rồi chạm thêm?” Hỏi thẳng như vậy, người bán đàng hoàng trả lời ngay. Người né câu hỏi, hoặc chuyển sang nói về “ý nghĩa phong thuỷ” của bức tranh, là người đang tránh một chi tiết ảnh hưởng tới giá.
Cũng nên tỉnh táo với câu “bức này độc bản”. Gò tay thì đúng là mỗi bức mỗi khác, nhưng nếu cửa hàng có mẫu mã in sẵn trong ca-ta-lô với mã số, thì “độc bản” chỉ có nghĩa là không bức nào giống nhau hoàn toàn, chứ không có nghĩa là không ai có mẫu đó.
Cách làm ảnh hưởng tới việc giữ gìn
- Tranh gò tay có chỗ nổi cao mà đồng mỏng. Ấn ngón tay mạnh hay va vào cạnh bàn có thể làm móp. Khi lau dùng khăn mềm, đừng miết mạnh lên đỉnh nổi.
- Tranh dập cũng mỏng ở đỉnh nổi, nhưng mặt sau thường được đổ đầy chất độn hoặc dán nền nên chịu ấn tốt hơn.
- Tranh đúc nặng, phần đáng lo là móc treo và tường chứ không phải tấm đồng.
- Tranh ăn mòn phẳng nên dễ lau, nhưng nét mảnh dễ bị mờ nếu đánh bóng bằng kem mài. Lau khô là đủ.
Nói gọn lại
Trước khi hỏi “đồng gì, dày bao nhiêu”, hãy hỏi mặt nổi được làm bằng cách nào và xin xem mặt sau. Gò tay, dập khuôn, đúc và ăn mòn đều là tranh đồng thật, đều có chỗ dùng. Thứ duy nhất cần tránh là trả tiền công gò tay cho một bức dập máy chỉ vì lời rao có chữ “thủ công”.