Tranh Song hạc, Tùng hạc và nhóm đề tài chúc thọ: đọc hình, chọn cỡ, chọn chỗ
Bài trước trong mục này đọc kỹ một mẫu tranh mang lời chúc làm ăn: tranh thuyền buồm. Bài này sang một nhóm đề tài khác hẳn về lời chúc: nhóm chúc thọ, mà đại diện quen nhất trên tranh đồng là Song hạc và Tùng hạc. Đây là nhóm hay được chọn làm quà mừng thọ, treo ở phòng khách nhà có ông bà, hay ở nơi thờ tự.
Các hình trong nhóm chúc thọ và ý nghĩa quen dùng
- Hạc: trong văn hoá Á Đông, hạc là loài chim gắn với sống lâu, thanh cao. Một đôi hạc thường được đọc là vợ chồng cùng già, cùng thọ.
- Cây tùng (thông): xanh quanh năm, chịu rét, được dùng làm hình ảnh của sức bền và tuổi thọ. Tùng đi với hạc thành cặp “tùng hạc” rất phổ biến.
- Quả đào: gắn với tích đào tiên, cũng là hình chúc thọ.
- Rùa: tượng trưng cho sự trường tồn. Hình hạc đứng trên lưng rùa quen thuộc ở đình chùa, khi lên tranh thì thường giản lược.
- Mặt trời, mây: phần nền, làm cho bố cục sáng và thoáng.
Đây là các ý nghĩa đã thành quy ước trong nghệ thuật trang trí truyền thống. Chúng là lời chúc, không phải phép thuật. Bức tranh hạc không kéo dài tuổi ai; nó nói ra điều con cháu mong.
Chỗ tay nghề lộ ra trên một bức tranh hạc
Hạc là đề tài khó hơn nhiều người nghĩ, vì nó đòi hỏi những đường mảnh và mềm. Ba chỗ để nhìn:
- Lông cánh. Mỗi chiếc lông phải có sống lông và mép lông. Lông chạm thành từng vạch song song đều nhau như răng lược là bức làm nhanh. Lông có độ cong, chiếc dài chiếc ngắn, chồng lên nhau là bức có nghề.
- Cổ và chân. Cổ hạc dài, mảnh, cong; chân hạc mảnh và có khớp. Đây là chỗ tấm đồng bị kéo giãn nhiều nhất trong tranh gò, cũng là chỗ dễ rách hoặc dễ bị làm thô cho an toàn.
- Vỏ thông. Vỏ cây tùng có vảy. Vảy chạm sâu, có bóng tối giữa các vảy thì thân cây có khối; vảy chỉ là các đường chéo nông thì thân cây phẳng như vẽ.
Song hạc, Tùng hạc hay hạc đơn
- Song hạc (một đôi): hợp nhất làm quà mừng thọ hai ông bà, hoặc quà cưới bạc, cưới vàng.
- Tùng hạc: bố cục có cây làm khung, nhìn đầy đặn hơn, hợp tường rộng.
- Hạc đơn: thanh, ít chi tiết, hợp không gian hẹp hoặc phong cách nội thất tối giản.
Khi tặng cho một người đã mất bạn đời, nhiều gia đình tránh tranh song hạc để khỏi chạm vào nỗi buồn. Đó là chuyện tế nhị chứ không phải kiêng kỵ; nếu không chắc, chọn tùng hạc hay đề tài khác như phong cảnh là yên.
🔴 Nhà người lớn tuổi: cỡ tranh và chỗ treo phải tính cho người ở
Tranh chúc thọ hay được treo đúng ở nhà người lớn tuổi, và đó cũng là nơi cần cẩn thận nhất:
- Không treo phía trên chỗ ông bà hay ngồi nghỉ, hay nằm. Tranh đồng có khung nặng hàng chục ki-lô-gam ở khổ lớn. Móc tuột hay tường bở là rơi đúng chỗ người ngồi.
- Không treo ở lối đi hẹp nơi người dùng gậy, dùng khung tập đi phải lách qua. Góc khung tranh đồng nhô ra khỏi tường vài phân là đủ gây va.
- Đừng chọn khổ quá to chỉ vì “quà phải to cho sang”. Nhà ông bà nhiều khi đã có sẵn ảnh thờ, bằng khen, lịch treo. Một bức vừa phải dễ tìm tường hơn, dễ hạ xuống lau hơn.
- Người treo nên là con cháu hoặc thợ, không để người lớn tuổi tự leo ghế treo hay hạ tranh.
Màu đồng và ánh sáng
Tranh hạc thường làm bằng đồng đỏ để màu tự nhiên, có bức mạ vàng phần hạc và giữ nền tối, có bức phủ nhũ. Ở phòng khách nhà cũ, tường vàng nhạt, ánh sáng vàng ấm, đồng để màu tự nhiên trông dịu và hợp. Ở căn hộ tường trắng, đèn trắng, phần hạc mạ sáng sẽ nổi hơn.
Mắt người lớn tuổi thường cần nhiều sáng hơn để nhìn rõ chi tiết, nhưng cũng dễ chói hơn. Nếu đặt đèn chiếu tranh, nghiêng đèn từ trên xuống, tránh để ánh phản xạ của đồng hắt thẳng vào chỗ ngồi.
Treo ở khu thờ
Tùng hạc, song hạc là đề tài hợp với khu thờ gia tiên. Khi treo gần bàn thờ, nhớ hai điều đã có bài riêng trong mục “Tranh cho từng phòng”: khói hương bám lên mặt đồng làm xỉn nhanh, và hơi nóng từ đèn, nến làm nền tranh co giãn. Treo cao hơn tầm khói, lệch khỏi ngay phía trên lư hương.
Những lời rao nên nghe nửa tai
- “Tranh hạc phải treo đúng hướng này mới có tác dụng”: hướng treo là chuyện chỗ tường, ánh sáng, khoảng lùi. Không có hướng nào làm lời chúc linh hơn.
- “Hạc mạ vàng thì phúc thọ dày hơn”: mạ vàng là chuyện thẩm mỹ và giá, không liên quan gì tới ý nghĩa.
- “Bức này đã được làm lễ”: nếu gia đình muốn làm lễ thì tự chọn nơi, chọn người. Không cần trả thêm cho một lời khẳng định không kiểm chứng được.
Nói gọn lại
Song hạc, Tùng hạc là lời chúc thọ bằng hình ảnh, đẹp khi lông cánh, cổ chân và vỏ thông được chạm có nghề. Khi tranh về nhà người lớn tuổi, chọn cỡ vừa, treo xa chỗ người ngồi nằm và lối đi, và để con cháu hay thợ treo. Một lời chúc thọ không nên đi kèm một vật nặng treo lơ lửng trên đầu người được chúc.