Nền và tấm lót sau tranh đồng: gỗ, ván ép, nhung, giả da — phần ít ai hỏi
Khi nói về tranh đồng, người ta nói về tấm đồng: dày bao nhiêu, đồng gì, mạ hay không. Bài này nói về thứ nằm sau tấm đồng mà gần như không ai hỏi khi mua: tấm nền. Trên thực tế, phần lớn những bức tranh đồng “hỏng” sau vài năm không hỏng ở mặt đồng. Chúng cong vì nền cong, mốc vì nền mốc, bong vì keo dán nền chịu không nổi một mùa nồm.
Tấm nền làm việc gì trong một bức tranh đồng
Tấm đồng của tranh gò hay tranh dập thường khá mỏng, tự nó không đứng phẳng được khi treo lên. Tấm nền làm ba việc:
- Giữ phẳng cho mặt đồng, để bức tranh không vặn vẹo theo thời gian.
- Đỡ phần hình nổi: mặt sau của chỗ nổi là chỗ lõm, thường được đổ chất độn rồi áp vào nền để đỉnh nổi không bị móp khi ai đó ấn tay.
- Làm chỗ bắt khung và bắt móc treo. Móc gắn vào nền, không gắn vào đồng.
Vì vậy nền yếu thì cả bức yếu, dù tấm đồng có tốt đến đâu.
Các loại nền hay gặp
- Gỗ tự nhiên ghép tấm. Đẹp, chắc, nhưng gỗ co ngót theo độ ẩm. Gỗ chưa sấy kỹ dễ làm tranh cong hoặc nứt mối ghép sau một hai mùa.
- Ván ép nhiều lớp. Các lớp gỗ mỏng dán vuông góc nhau nên ít cong hơn gỗ tự nhiên. Loại dùng keo chịu ẩm thì bền; loại keo thường gặp ẩm lâu ngày có thể tách lớp ở mép.
- Ván MDF. Phẳng, rẻ, dễ gia công. Điểm yếu là hút nước: mép MDF không được sơn kín mà gặp ẩm sẽ phồng lên như bánh, không xẹp lại được.
- Nền bọc nhung hoặc giả da. Thường là ván ép hay MDF bọc thêm một lớp vải nhung đỏ, xanh, hoặc da tổng hợp để tạo viền màu quanh tấm đồng. Đẹp lúc mới, nhưng nhung bám bụi và bạc màu nếu có nắng chiếu.
- Tranh không nền. Tấm đồng dày hoặc tranh đúc có thể treo trực tiếp, móc bắt thẳng vào đồng hoặc vào gân sau lưng.
Phần nhung: đẹp lúc mua, xuống nhanh nhất
Viền nhung đỏ quanh tấm đồng là kiểu trình bày rất quen, nhất là tranh chữ và tranh làm quà. Mấy điều nên biết trước:
- Nhung giữ bụi trong sợi. Lau bằng khăn ướt sẽ để lại vệt loang. Cách làm sạch hợp là chổi lông mềm hoặc máy hút bụi để lực yếu, đầu chổi.
- Nhung đỏ bạc màu dưới nắng nhanh hơn mặt đồng xỉn nhiều. Bức treo đối diện cửa sổ có nắng chiều sẽ thấy viền nhung nhạt dần trong khi đồng vẫn còn bóng.
- Nhung dán bằng keo. Khi trời nồm, keo kém chất lượng nhả ra ở các góc, nhung phồng lên thành bọt. Chỗ này rất khó tự sửa đẹp ở nhà.
🔴 Năm điểm kiểm ở mặt sau trước khi nhận tranh
Lật mặt sau bức tranh lên, mất chưa tới hai phút:
- Mép nền có được sơn hoặc bịt kín không. Mép ván MDF hay ván ép để trần là chỗ ẩm đi vào đầu tiên.
- Nền có phẳng không. Đặt bức tranh úp lên mặt bàn phẳng, xem có góc nào vênh. Tranh mới đã vênh thì treo lên chỉ vênh thêm.
- Móc treo bắt vào đâu. Vít bắt vào gỗ đặc thì chắc; vít bắt vào mép MDF mỏng, hay dán keo, là điểm yếu nhất của cả bức.
- Có mùi keo hay mùi ẩm mốc không. Mùi keo nồng là hàng vừa làm xong, nên để thoáng vài ngày trước khi treo trong phòng ngủ. Mùi mốc là hàng đã nằm kho ẩm.
- Có chấm mốc trắng, mốc xanh ở góc không. Mốc trên nền gỗ sẽ không tự hết khi về nhà.
Năm điểm này không đòi hỏi kiến thức gì về đồng, nhưng lại báo trước những hỏng hóc hay gặp nhất.
Nền và nơi treo phải đi cùng nhau
Cùng một bức tranh, treo ở phòng khách có điều hoà thì nền ván ép thường hay MDF đều ổn nhiều năm. Treo ở:
- Khu thờ có hương khói: hơi nóng và hơi ẩm lên xuống theo giờ thắp hương, nền dễ co giãn. Nên chọn ván ép chịu ẩm, mép sơn kín.
- Tường giáp nhà tắm, tường hướng mưa: tường thấm hơi ẩm vào mặt sau tranh, nơi không có không khí lưu thông. Kê thêm vài miếng đệm sau góc tranh để tạo khe hở vài ly giúp mặt sau khô thoáng.
- Nhà mặt đất ở vùng nồm: chỗ khó nhất. Dù nền tốt, vẫn nên kiểm mặt sau sau mỗi mùa nồm.
Khi nền đã cong hoặc mốc
Nền cong nhẹ thì có thể chấp nhận nếu tranh vẫn treo áp tường. Nền cong nhiều làm mặt đồng bị kéo theo, nhìn nghiêng thấy gợn; lúc đó đừng cố ép phẳng bằng cách đè vật nặng hay siết vít, vì mặt đồng sẽ gãy nếp. Mang ra thợ khung để thay nền.
Mốc trên nền gỗ: lau bằng khăn hơi ẩm vắt thật kiệt, để khô hẳn ở chỗ thoáng (không phơi nắng gắt, vì nóng đột ngột làm nền nứt), rồi xem nguyên nhân ẩm ở chỗ treo. Không xử lý chỗ treo thì mốc quay lại.
Đừng xịt nước tẩy rửa hay cồn lên mặt sau khi tấm đồng đã gắn vào nền, vì hoá chất chảy qua khe vào mặt đồng, để lại vệt ố không lau được.
Hỏi gì khi đặt làm hoặc mua tranh
- Nền bằng gì: gỗ tự nhiên, ván ép hay MDF? Có chịu ẩm không?
- Mép nền có sơn kín không, mặt sau có phủ gì không?
- Móc treo bắt bằng vít vào đâu, chịu được trọng lượng bao nhiêu?
- Viền nhung (nếu có) dán bằng keo gì, có bảo hành bong không?
Người bán biết rõ hàng mình sẽ trả lời được ngay. Câu trả lời “nền nào cũng như nhau” là câu trả lời của người chưa từng phải sửa một bức tranh cong.
Nói gọn lại
Tấm đồng hiếm khi là phần hỏng trước; nền phía sau mới là phần quyết định bức tranh sống được bao lâu. Lật mặt sau, xem mép nền có bịt kín không, nền có phẳng không, móc bắt vào đâu. Hai phút đó đáng giá hơn mọi lời giới thiệu về độ dày của tấm đồng.